Największe wyzwanie III Rzeczpospolitej - tak zmieniała się Polska po upadku komunizmu

Największe wyzwanie III Rzeczpospolitej - tak zmieniała się Polska po upadku komunizmu
Autor Julianna Pietrzak
Julianna Pietrzak30.05.2024 | 4 min.

Polska ma długą historię samorządu terytorialnego, sięgającą późnego średniowiecza. Umiejętność zarządzania lokalną wspólnotą była bezcenna dla przetrwania państwa, zwłaszcza w czasach słabości władzy centralnej. Po upadku komunizmu jednym z największych wyzwań III Rzeczypospolitej było przywrócenie samorządu. Podjęte wysiłki doprowadziły do pierwszych wolnych wyborów samorządowych 27 maja 1990 roku, które obserwatorzy międzynarodowi uznali za demokratyczne i sprawiedliwe.

Tradycje samorządu w dawnej Polsce i na ziemiach polskich

Samorząd terytorialny ma w Polsce długą tradycję, sięgającą czasów późnego średniowiecza. W tamtym okresie kształtował się skomplikowany system lokalnych urzędów oraz sejmików, które pełniły kluczową rolę w funkcjonowaniu całej struktury władzy Rzeczypospolitej. Dla wielu szlachciców to właśnie udział w sejmikach i sprawowanie urzędów lokalnych było zwieńczeniem ich ambicji politycznych.

Rola samorządu rosła w czasach słabości władzy centralnej i niszczących wojen. Umiejętność zarządzania lokalną wspólnotą okazywała się wówczas bezcenna dla przetrwania całego państwa. W okresie panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego reformowano archaiczny system miejskiego samorządu, a u schyłku I Rzeczypospolitej Sejm Wielki uchwalił Prawo o miastach, gwarantujące mieszkańcom miast wybór rad, burmistrzów oraz prezydentów.

Po upadku Rzeczypospolitej w 1795 roku ciągłość istnienia samorządu terytorialnego została zerwana. Instytucje te nie odrodziły się także w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim, z wyjątkiem Galicji po 1867 roku. Pewne zalążki samorządu pojawiły się również w największych miastach w czasie I wojny światowej, gdy za zgodą niemieckich władz okupacyjnych odbywały się tam wybory samorządowe.

Likwidacja samorządu terytorialnego po II wojnie światowej

Już w listopadzie 1918 roku, niedługo po odzyskaniu niepodległości, Naczelnik Państwa Józef Piłsudski wydał tymczasowy dekret o utworzeniu gminnego samorządu. W następnych miesiącach rozszerzono te przepisy na miasta i powiaty, jednak w okresie II Rzeczypospolitej samorząd wojewódzki funkcjonował tylko na terenie dawnego zaboru pruskiego.

  • W pierwszych miesiącach rządów komunistycznych formalnie przywrócono samorząd terytorialny na całym obszarze podległym nowej władzy, poza dawnymi terytoriami niemieckimi.
  • Wraz z postępującą sowietyzacją systemu politycznego przystąpiono jednak do likwidacji niezależności samorządu.
  • W marcu 1950 roku ostatecznie zniesiono samorząd terytorialny i zastąpiono go systemem rad narodowych, bezpośrednio podległych władzy centralnej.

Przez następne dziesięciolecia kompetencje rad gminnych były bardzo ograniczone, a gminy nie posiadały niezależności finansowej ani majątkowej. Nie może więc dziwić, że w programie "Solidarności" z 1981 roku istotną rolę odgrywał postulat "samorządnej Rzeczypospolitej" i zwiększenia kompetencji samorządów pracowniczych oraz lokalnych.

Czytaj więcej: Historia rozwoju Unii Europejskiej - niesamowita przemiana z 6 państw

Walka "Solidarności" o przywrócenie samorządu terytorialnego

Sprawa odbudowy niezależnego samorządu pojawiła się już podczas obrad pierwszych posiedzeń Senatu w lipcu 1989 roku. 29 lipca senatorowie przyjęli ogólny plan reformy samorządowej. W grudniu 1989 roku nowelizacja konstytucji, określająca Rzeczpospolitą Polską jako "demokratyczne państwo prawa", otworzyła drogę do prac nad szczegółowymi rozwiązaniami przygotowywanej reformy.

Osią sporów wśród senatorów była kwestia przyjęcia systemu głosowania w wyborach samorządowych. Ostatecznie zdecydowano, że w małych gminach będzie obowiązywała ordynacja większościowa, a w większych miastach - ordynacja proporcjonalna. W styczniu 1990 roku senatorowie zakończyli pracę nad projektem reformy. Sejm przyjął ustawę o samorządzie gminnym 8 marca 1990 roku, przewidując wprowadzenie jednostopniowego samorządu terytorialnego.

27 maja 1990 roku odbyły się pierwsze wolne wybory samorządowe w powojennej Polsce. Międzynarodowi obserwatorzy uznali je za demokratyczne i sprawiedliwe. Wybory te zakończyły się zwycięstwem kandydatów "Solidarności", zdobywających ponad 53% głosów. Było to ostatnie wielkie zwycięstwo polityczne związku, które rozpoczęło proces kształtowania się nowej sceny politycznej III Rzeczypospolitej. Reforma samorządowa z 1990 roku stała się kamieniem milowym na drodze do demokratycznej transformacji ustrojowej w Polsce.

5 Podobnych Artykułów

  1. Ogień w Birkenau - pożar w krematoriach Auschwitz
  2. Lotnisko Okęcie: niezwykła historia okna na świat dla Polski
  3. Europa i świat przed I wojną światową: przyczyny, wydarzenia, skutki
  4. Kim był Rudolf Höss - portret komendanta Auschwitz?
  5. Te kobiety przetrwały piekło Auschwitz. Ich historie wstrząsają
tagTagi
shareUdostępnij artykuł
Autor Julianna Pietrzak
Julianna Pietrzak

Odkrywam przeszłość Auschwitz i staram się przekazywać jej historię w emocjonujący sposób. Zapraszam Cię do lektury moich artykułów i podróży w głąb historii.

Oceń artykuł
rating-fill
rating-fill
rating-fill
rating-fill
rating-fill
Ocena: 0.00 Liczba głosów: 0

Komentarze(0)

email
email

Polecane artykuły